Fazy Księżyca

Księżyc nie świeci własnym światłem. Jedna jego połowa jest zawsze oświetlona przez Słońce, druga pozostaje ciemna, a faza Księżyca to po prostu ta część oświetlonej połowy, którą widzimy z Ziemi. Gdy Księżyc okrąża Ziemię, kąt między Słońcem, Ziemią i Księżycem się zmienia, więc zwraca się do nas raz większym, raz mniejszym kawałkiem jasnej strony. Cień Ziemi nie ma z tym nic wspólnego: pada na Księżyc tylko podczas zaćmień.

Pełny cykl faz, od nowiu do nowiu, trwa średnio 29,53 doby. To miesiąc synodyczny, czyli księżycowy. Sam obieg Księżyca wokół Ziemi jest krótszy, trwa około 27,3 doby, ale w tym czasie Ziemia przesuwa się po orbicie wokół Słońca i Księżyc potrzebuje jeszcze ponad dwóch dób, żeby znów stanąć z nim w jednej linii.

Osiem faz i dwie połowy cyklu

Cykl dzieli się zwykle na osiem faz: cztery momenty, czyli nów, pierwszą kwadrę, pełnię i ostatnią kwadrę, oraz cztery okresy między nimi. Każdy okres trwa około tygodnia. Momenty astronomowie wyliczają co do minuty, choć kalendarze rozciągają je na kilka dni.

Pierwsza połowa to Księżyc przybywający. Po nowiu, gdy Księżyca nie widać, na wieczornym niebie pojawia się cienki przybywający sierp, czyli młody Księżyc. Tydzień później przychodzi pierwsza kwadra: oświetlona jest dokładnie połowa tarczy. Potem Księżyc staje się wypukły, to faza zwana Księżycem przed pełnią albo garbatym przybywającym, i dwa tygodnie po nowiu nadchodzi pełnia.

Druga połowa to Księżyc ubywający. Tarcza znów jest wypukła, ale cień nasuwa się już z drugiej strony: to Księżyc po pełni. Tydzień po pełni wypada ostatnia, inaczej trzecia, kwadra, a potem zostaje ubywający sierp, wąski i widoczny przed świtem. Cykl zamyka kolejny nów.

Potocznie „przybywającym” i „ubywającym” nazywa się właśnie całe te połowy, po dwa tygodnie każda. Słowo „kwadra” też bywa źle rozumiane: oznacza czwartą część przebytego cyklu, a w pierwszej i ostatniej kwadrze oświetlona jest dokładnie połowa Księżyca.

Jak odróżnić Księżyc przybywający od ubywającego

Najbardziej znana reguła dla półkuli północnej to litery. Jeśli do sierpa da się dorysować pionową kreskę i wychodzi D, Księżyc się dopełnia, czyli przybywa. Jeśli przypomina C, Księżyc się cofa, czyli ubywa. Na półkuli południowej jest odwrotnie, a przy równiku sierp leży niemal poziomo, jak łódka.

Drugi sposób to pora i strona nieba. Przybywający Księżyc widać wieczorem: młody sierp nisko na zachodzie po zachodzie Słońca, pierwszą kwadrę wysoko na południu o zmierzchu. Ubywający wschodzi późno, więc częściej widuje się go w nocy i rano, a ubywający sierp tylko na wschodzie przed świtem. Każdego dnia Księżyc wschodzi średnio mniej więcej pięćdziesiąt minut później niż poprzedniego.

Co fazom przypisuje tradycja

W kalendarzach księżycowych obie połowy cyklu mają przeciwne role. Księżyc przybywający to czas zaczynania i pomnażania: ruszania z projektami, inwestowania, poznawania ludzi, siewu roślin plonujących nad ziemią. Księżyc ubywający to czas kończenia i pozbywania się: odchudzania, rzucania nałogów, oddawania długów, porządków, sadzenia warzyw korzeniowych, pielenia i przycinania. Nów i pełnia uchodzą za punkty zwrotne: na sam ich dzień tradycja nie planuje ważnych przedsięwzięć ani sadzenia. Odcienie każdej fazy, co robić, czego unikać, jakie są osoby w niej urodzone, opisujemy na stronach poszczególnych faz.

Co o fazach mówi nauka

Rzetelnie udowodniony wpływ Księżyca to pływy: jego przyciąganie podnosi wodę w oceanach, a w nowiu i pełni, gdy Słońce i Księżyc ustawiają się w jednej linii, pływy są szczególnie wysokie. Według księżycowego światła swoje rytmy ustawia też wiele zwierząt morskich. Koralowce masowo składają ikrę w określone noce po pełni, a arktyczny zooplankton podczas nocy polarnej co 29,5 doby, w pełni, schodzi spod powierzchni na głębokość około pięćdziesięciu metrów, najpewniej po to, żeby ukryć się przed drapieżnikami.

Z człowiekiem sprawa jest bardziej złożona. Badania snu dają sprzeczne wyniki: jedne wskazują, że w okolicach pełni ludzie śpią trochę krócej, inne żadnego związku nie widzą. Popularnych twierdzeń o wzroście przestępczości i zaostrzeniach chorób w pełni przeglądy dziesiątek prac nie potwierdzają. Związek wzrostu włosów i plonów z fazami Księżyca nie jest naukowo udowodniony, a księżycowy kalendarz ogrodnika opiera się na tradycji ludowej i doświadczeniu działkowców. Dlatego interpretacje faz warto traktować jako część kultury i wygodny sposób planowania miesiąca.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego Księżyc zmienia kształt?

Księżyc jest zawsze w połowie oświetlony przez Słońce, ale okrążając Ziemię, zwraca się do nas raz większą, raz mniejszą częścią jasnej strony. Cień Ziemi nie ma tu znaczenia: zasłania Księżyc tylko podczas zaćmień.

01
Ile dni trwa każda faza?

Okresy między nowiem, kwadrami i pełnią trwają mniej więcej po siedem dób. Sam nów, kwadry i pełnia są astronomicznie momentami, ale kalendarze zwykle zaliczają do nich kilka dni wokół.

02
Jak sprawdzić, czy Księżyc teraz przybywa, czy ubywa?

Na półkuli północnej przybywający Księżyc przypomina literę D, a ubywający literę C. Poza tym przybywający częściej widać wieczorem, a ubywający w nocy i rano.

03
, redakcja Data utworzenia